2.1 A’ Chrois Tau

Tory Tau cross © Alan Sproull

Nuair a ruigeas tu Toraigh is e a’ chiad làrach a chì thu Crois Tau. Tha i na seasamh gu h-àrd air stèidh, agus tha a’ chrois seo a tha ann an cumadh T, na samhla air dualchas Crìosdail an eilein.

Thathar dhan bheachd gu bheil a’ chrois a’ dol air ais gu na h-amannan tràth meadhan-aoiseil agus gu bheil i air a snaigheadh à aon leac de sglèat mìoca. Tha i 1.9m a dh’àirde agus 1.1m a leud. Chan eil sglèat mìoca ri fhaighinn air an eilean agus mar sin is iongantach mur deach a’ chrois a dèanamh an àiteigin eile agus a toirt chun eilean.

A rèir beul-aithris, dh’fheuch fear de shaighdearan Chrombail san t-17mh linn a’ chrois a bhriseadh le chlaidheimh – ’s e seo am mìneachadh a tha air an dà làrach a tha air aghaidh na crois. Ach tha e tòrr nas coltaich gur e dìreach làraich a thachair gu nàdarra a tha seo.

Tha an samhla seo a tha ann an cumadh na croise a’ dol air ais ron àm Chrìosdail. Bha e aithnichte le na h-Èipheitich agus bha iad ga chleachdadh. Is e Tau ainm na litreach Ghreugaich leis a’ chumadh seo.

Chan eil ach dà chrois tau ann an Èirinn – buinidh an tè eile a tha mòran nas sgeadaichte do Cill Inine Baoith/ Kilnaboy, Chontae an Chlàir/County Clare.

Tory Tau front view © Alan Sproull
 
 
   
  • Kilmory Knap Chapel carved graveslabs
     

    2.1 A’ Chrois Tau

    Nuair a ruigeas tu Toraigh is e a’ chiad làrach a chì thu Crois Tau. Tha i na seasamh gu h-àrd air stèidh, agus tha a’ chrois seo a tha ann an cumadh T, na samhla air dualchas Crìosdail an eilein.

  • Kilmory Knap Chapel carved graveslabs
     

    2.2 An Seann Chladh

    Thathar dhan bheachd gu bheil an cladh air làrach Teampaill Buidhe/Teampull Buí – prìomh eaglais manachainn a bha air eilean Thoraigh.

  • Kilmory Knap Chapel carved graveslabs
     

    2.3 Tùr a’ Chluig

    Is e Tùr a’ Chluig an t-aon tùr cruinn a tha air fhàgail ann an Dùn nan Gall. Ged a tha e faisg air 13 meatair a dh’àirde is e aon den fheadhainn as lugha den t-seòrsa structair seo ann an Èirinn.

  • Kilmory Knap Chapel carved graveslabs
     

    2.4 Ulaidh Eòin Baiste

    Tha an altair seo a tha air a choisrigeadh don Naomh Eòin Baiste dìreach ri taobh Tùr a’ Chluig. Tha grunnan chlachan an seo – amar cloiche, clachan agus leacan sgeadaichte, clach-bhràth agus na tha air fhàgail de stèidh croise.

  • Kilmory Knap Chapel carved graveslabs
     

    2.5 Ulaidh Bhrìghde

    Tha an altair cloiche aig an Naomh Brìghde na laighe eadar dà thaigh air an eilean. Air mullach na h-altarach tha trì clachan bràthan (a bhithte a’ cleachdadh airson gràn a bhleith agus dà leac chlach-ghràin.

  • Kilmory Knap Chapel carved graveslabs
     

    2.6 Mòr Sheisear

    Is e seo na tha air fhàgail de sheapail a bha air Toraigh. Tha Mòr Sheisear a’ ciallachadh ‘big six’ agus san t-seann chànan na Gaeilge bha seo a’ seasamh airson an àireamh seachd.

  • Kilmory Knap Chapel carved graveslabs
     

    2.7 Creag a’ Choin

    A rèir beul-aithris, a chiad turas a thàinig Calum Cille gu eilean Thoraigh, choinnich e ris an rìgh ionadail, Oilill agus dhiùlt an rìgh dha a thighinn air tìr.

  • Kilmory Knap Chapel carved graveslabs
     

    2.8 Cnoc na Naomh

    A rèir beul-aithris sheas Calum Cille air a’ chnoc seo - Cnoc na Naomh – còmhla ri chompanaich, na naoimh Fionán, Dubthach agus Beaglaoch.

  • Kilmory Knap Chapel carved graveslabs
     

    2.9 Eaglais na Ráithe

    Tha a’ chrois iongantach seo a tha 5 ½ meatair a dh’àirde na seasamh am broinn tobhta Eaglais na Ráithe.

  • Kilmory Knap Chapel carved graveslabs
     

    2.10 Tulacha Beigile

    Tha tobhta Eaglais Tulach Beaglaoich agus an cladh a bha na cois, a tha a’ dol air ais gu deireadh an linn meadhan aoiseil, air tullach beag deas air An Fál Carrach/ Falcarragh.